|
Anadolu
topraklarında egemen bir kültürden yansıyan dinsel kökenli
mimari ve vakıf kuruluşları
İBADETİN
MERKEZİ KİLİSELER!...
Anadolu'yu
pek çok kültürle birlikte paylaşmış olan Ermeniler,
yaşadıkları topraklarda yaşattıkları kültürlerini sanatın
çeşitli alanlarına yansıtmışlar ve günümüze kadar varlığını
sürdüren pek çok kilise binasıyla Ermeni kültürünü yaşatabilmişlerdir.
1700 yıl öncesinde yani 301 yılında Hıristiyanlığın
kabulü ile birlikte mimarlık şekillenmeye başlamış,
bu doğrultuda ibadet edebilecek şapeller ve Ermeni mimarisinin
temelini oluşturan kiliselerin mimari açıdan gelişimi
başlamıştır.
Hıristiyanlığın
resmi din oluşuyla birlikte her alanda olduğu gibi din
alanında da bir merkezin varlığı söz konusuydu. Ermenistan'da
dini merkez sonradan adı Eçmiadzin olarak değişen Vağarşabad
oldu. Burada bulunan kilise, temeli Krikor Lusavoriç
tarafından bir tapınağın üzerine atılan ve İsa'nın ilk
indiği yer anlamına gelen Eçmiadzin olarak isimlendirildi.
5. yy sonlarından itibaren Eçmiadzin Ermenilerin kutsal
ziyaret yerlerinden biri oldu. 630 da onarılan katedralin
yakınında "Hripsime" (618), "Kayane" (630) kiliseleri
ile biraz daha uzağında Zvartnots(641-661) manastır
.. kompleksi inşa edildi. Kilise bu nedenle Osmanlı
kaynaklarında da "Uç Kilise" olarak isimlendirilmiştir
ve günümüzde de katedrallik varlığını sürdürmektedir.Ülke
başkentinin Divin'e geçmesiyle birlikte ruhani merkez
de oraya taşındı. Ardından sırasıyla Ahtamar Adası(Van),
Ani, Kılikya'nın başkenti Sis ve sonunda da tekrar Eçmiadzin
başkent oldu. Hıristiyan Kiliseleri çeşitli konsül toplantılarında
alınan kararlarla yönetilmiştir. İstanbul'da ise yüzyıllar
boyu 55 Gregoryen-Ermeni kilisesi inşa edilmiş, bunlardan
günümüze ibadet.e açık 33 kilise ve 3 şapel kalabilmiş,
diğer 22 kilise ise tarihe karışmıştır. İstanbul'un
fethinden sora yeni kilise inşası yasaklanmış, eski
kiliselerin onarımı ise ancak padişah fermanı ile gerçekleştirilmiştir.
Istanbul'daki Ermeni kiliseleri birkaç örnek dışında
mimari özellikleri açısından genellikle birbirine benzer.
Geleneksel yapı tipi dikdörtgen plan şemasında ve bazilikal
plan olarak isimlendirilen mimari tarzdadır. Hepsinde
iç avlu kilisenin naosundan parmaklıklarla ayrılmıştır.
11. yy dan itibaren kiliselere çan kulesi eklenmiştir.
İstanbul Bölgesi’nde 14, Beyoğlu ve Boğaziçi Yakasında
11, Taşra da ise 8 tane olmak üzere toplam 33 tane ibadete
açık Ermeni Kilisesi bulunmaktadır.
Anadolu
Ermeni Mimarisinin en gözde yapı tipi ortaçağ boyunca
da egemen olan dinsel yapılardır. Ermeni kilise mimarisinde
görülen yapı tiplerinin çoğu Transkafkasya' dan Akdeniz
bölgesindeki kültür yörelerine yayıldığı konusunda çeşitli
tartışmalar halen sürmektedir. Erken Hırisitiyan mimarisinde
üç nefli bazilika ile tek nefli dörtgen planlı kilise
mimarisinin ilkeleri Ermeni mimarisine dini ve kültürel
açıdan ilişki içinde bulundukları Suriye ve Anadolu
yoluyla gelmiştir. Ermeni Mimarisinde benimsenmiş olan
merkezi kubbeli haç planlı kilise şeması ise iç içe
geçmiş iki bazilikanın merkezine kubbe ilavesiyle oluşmuştur.
Bunların yanı sıra daire planlı kilise şeması gelişmiştir.
Bu şemanın en eski örneği ise Zvarthnotz katedralidir.
yukarı
ERMENİ
CEMAAT KURUM VE VAKIFLARI:
Birkaç
istisna dışında İstanbul' da bulunan pek çok Ermeni
kilisesi bünyesinde birer okul ve vakıf kurumunu barındırmaktadır.
Bu bağlamda Ermeni kiliseleri bağımsız birer vakıf kuruluşu
olarak kabul edilmiştir. Bunların dışında sayabileceğimiz
vakıf kuruluşlarını şu şekilde sıralayabiliriz: Yedikule'de
Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi, Galata'da Getronagan Ermeni
Lisesi ve Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi, Isküdar' da
Surp Haç Lisesi (Eski T ıbrevank) ve Kalfayan Y etimhanesi,
Şişli de Karagözyan Yetimhanesi, Türkiye Ermeni Azınlık
Okulları Öğretmenleri Yardımlaşma Vakfı, Kumkapı'da
bulunan "Dirasular" (Kokhtan) ve o. Gümüşyan Vakıfları.
İSTANBUL'DA VE ANADOLU'DA BULUNAN
ERMENI KİLİSELERİ:
ESKİ
İSTANBUL
Kumkapı'
da bulunan Surp Asdvadzadzin Patriklik kilisesi İstanbul
Ermenilerinin ana kilisesidir. Önceleri Bizanslılara
ait üç adet kiliseden oluşan. yapı, 1641 den bu yana
patriklik katedrali olarak kullanılmaktadır. 19. yy
İstanbul Ermeni Kilisesi tarzındaki Meryemana Patrikhane
kilisesi bazilikal stilde inşa edilmiştir. Giriş kapısından
koro yerine kadar dokuz çift sütun uzanmaktadır. Kilise
vakfı bünyesinde bugün Bezciyan okulunu barındırmaktadır.
Samatya
Surp Kevork kilisesi diğer adıyla Sulu Manastır, bünyesinde
Sahakyan Nunyan Ermeni Okulunu barındırmaktadır. Bir
Bizans kilisesi olan bina İstanbul’un fethinin ardından
Fatih Sultan Mehmet tarafından patrikhaneye armağan
edilmiştir. Samatya Altımermer' de bulunan Kılhatır
Surp Hagop kilisesi ise 1892 yılında geçirdiği onarım
sonucu yeniden inşa edilmiştir. İstanbul' da yeralan
ermeni Mezarlıklarından bir olan Balıklı Ermeni Mezarlığı'da
ise Surp Sarkis anıt mezar şapeli yer almaktadır.
Kumkapı'da
bulunan Surp Harutyun kilisesi' nden de günümüze kilisenin
içinde eski Bizans surlarından bir parça bozulmamış
olarak bulunmaktadır. Gedikpaşa'da bulunan Surp Hovhannes
Avederaniç kilisesi 1827 yılında ahşap daha sonra da
kargir olarak inşa edilmiştir. Surp Tateos-Partoğomeos
kilisesi: Yenikapı'da bulunan kilise ilk olarak 1848
yılında kargir olarak inşa edilmiştir.
Surp
Hovhannes kilisesi Narlıkapı'da 1749-1751 yılları arasında
inşa edilmiş ve bodrum katı bimarhane olarak kullanılmıştır.
Sahilyolu inşaatı sırasında yeniden inşa edilmiştir.
Topkapı' da bulunan Surp Nigoğayos kilisesi'nin ilk
yapılış tarihi 1626-1630 olarak bilinmektedir. Kilise
en son 1983 yılında onarılmıştır. Ayrıca bugün bünyesinde
Levon Vartuhyan okulunu da barındırmaktadır.Kazlıçeşme
Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi bahçesinde bulunan Surp
Pırgiç kilisesi 1832 yılında Garabed Balyan'a önce ahşap
olarak yaptırılmış daha sonradan harap olan kilise kagir
olarak yeniden inşa edilmiştir. 1966 yılında geçirdiği
onarım sırasında dışarıdan merdivenle çıkılan bir de
asma kat eklenmiştir. Bakırköydeki Surp Asdvadzadzin
kilisesi’nin bünyesinde bugün Dadyan Ermeni Okulu'da
bulunmaktadır. Rumlar'ın 1831 yılında verdiği eski bir
ahşap manastırın arsası üzerine önceleri “Surp Sarkis”
adıyla, daha sonradan da "Surp Asdvadzadzın" adıyla
bugünkü kargir kilise yaptırılmıştır. Yeşilköyde yer
alan Surp Istepanos kilisesi 1777-1832 yıllarında eski
bir kilisenin yerine yapılmıştır. Kilisenin bitişiğinde
Yeşilköy Ermeni ilkokulu bulunmaktadır. Balat'da bulunan
Surp Hreşdagabed kilisesi ise 16.yy da Ayios Eustratios
adlı bir Rum Ortadoks kilisesi idi. Aynı zamanda adak
kilisesi olan kilise 1627 yıkında Ermenilere geçmiştir.
Kilisenin bitişiğindeki Horenyan okulu ise kapanmıştır.
Eyüp Nişanca Mahallesinde 18.yy varlığı bilinen Surp
Yeğya kilisesi 1851 yılında kısmen onarım geçirmiştir.
Yine Eyüb'de bulunan Surp Asdvadzadzin kilisesi'nin
varlığı 1675 yılından bu yana bilinmektedir.
BOĞAZIN
AVRUPA YAKASI
Daha
önceden Halıcıoğlunda bulunan Surp Istepanos şapeli
istimlak nedeniyle Galataya taşınmıştır. Karaköy'de
ki Surp Krikor Lusavoriç kilisesi, nin kuruluş yılı
olarak kesin bir tarih verilememektedir. Bodrum katında,
eski kiliseden kalma kolofonlar ile değerli çini kalıntılarının
bulunduğu bir mabet yer almaktadır. Bugün de kilisenin
bitişiğinde Getronagan okulu vardır.
Galatasaray'
da 16. yy dan beri varlığı bilinen Surp Yerrortutyun
kilisesi'nin resim ve nakışları resimci başı Hacı Mıgırdiç
tarafından yapılmıştır. Yunan Roma klasik mimari stilinde
olan kilise, plan şemasıyla Orta çağ Doğu Hıristiyan
mimari geleneğini sürdürmektedir. Esayan Okulu da buraya
bağlı olarak eğitim vermektedir. Taksimde bulunan Surp
Harutyun kilisesi' nin 1738 yılında ahşap olarak inşa
edildiği bilinmektedir.
Feriköy'de
1861 yılında ahşap olarak ibadete açılmış olan Surp
Vartanants kilisesi daha sonradan onarım geçirmiş ve
bugünkü halini almıştır. Ayrıca bahçesinde Merametçiyan
okulu da yer almaktadır.
Beşiktaş'
da ki Surp Asdvadzadzin kilisesi 1838 tarihinde Garabed
Amira Balyan tarafından inşa edilmiştir. Daha önceden
bu kilisenin yerinde 18.yy a ait ahşap bir şapelin varlığı
bilinmektedir. İstanbul' da ender rastlanan kubbeli
kiliselerdendir. Kubbe sanatsal açıdan değerli fresklerle
süslenmiştir. Ortaköy' de bulunan Surp Asdvadzadzin
kilisesi 1824 yılında daha önceden burada bulunan kilisenin
üzerine Meryem Ana adına kagir olarak inşa edildi. Bugün
kilisenin bünyesinde Tarkmançatz Ermeni Okulu da bulunmaktadır.
Kuruçeşme'de bulunan ve 17.yy da Surp Nişan olarak anılan
Yerevman Surp Haç Kilisesi 1798 yılında ibadete açılmıştır.
Garabed Balyan tarafından kagir olarak yapılmıştır.
Rumelihisarı'nda ki Surp Santukht kilisesi ise 18.yy
sonlarında Azize Santukht adına yapılmıştır. Boyacıköyde
bulunan Surp Yerits Mangants kilisesi önce ahşap daha
sonradan da kagir olarak inşa edilmiştir. Surp Asdvadzadzin
kilisesi Yeniköy'de bulunmaktadır. Kilise 1760 yılında
yapılmış ve daha sonradan pek çok kez onarım geçirmiştir.
Büyükdere' de bulunan Surp Hripsimyants kilisesi 1848
yılında ibadete açılmıştır.
BOĞAZIN
ANADOLU YAKASI
Kadıköy'de
17.yy da varlığı bilinen Surp Takavor kilisesi' nin
1722 yılında yeniden inşa edildiği bilinmektedir. Kilisenin
solundaki şapel "Surp Takavor", sağındaki ise "Surp
Garabed" adıyla anılmaktadır. Ayrıca bünyesinde bugün
Aramyan okulu bulunmaktadır. Üsküdar'da 1676 yılında
inşa ettirilmiş olan Surp Haç kilisesi'nin ise beş kapısı
bulunmaktadır. Kilise bazilikal planlı olup üst kısmı
beşik tonoz ile örtülmüştür. Daha sonradan kapatılan
Tıbrevank vakfı da bu kilisenin bünyesinde yer almaktaydı.
Üsküdar Bağlarbaşında 1955 yılından beri varlığı bilinen
Surp Garabed Kilisesi’ nin yerine 1617 yılında bugün
varolan kilise inşa edilmiştir. Sağı ve solunda çan
kuleleri) avlunun iki kapısı arasında ise mermerden
yapılmış üç çeşmesi bulunan kilisenin bünyesinde yer
alan Nersesyan Yermonyan Okulu ise geçen yıl kapanmıştır.
Kuzguncuk iskelesi karşısında bulunan Surp Krikor Lusavoriç
kilisesi ise dikdörtgen haç planlı ve nartekslidir.
Moloz taş ve çift sıra tuğla sırası vardır ve üzeri
merkezi bir kubbe ile örtülüdür. 1835 yılında ilk kez
ibadete açılan kilise 1861 yılında yeniden inşa edilmiştir.
Kilisenin bahçesinde 1910 tarihli bir de çeşme vardır.
On iki Havariler kilisesi olarak da bilinen Surp Yergodsan
Arakelots kilisesi KandilIide 1846 yılında ibadete açılmıştır.
Kilisenin son onarımı 1985 yılında yapılmıştır ve günümüze
de ahşap olarak kalmıştır. Kilisenin vaftiz odasının
duvarları ise çinilerle süslüdür.Beykozda bulunan Surp
Nikoğayos kilisesi'nin ilk inşa tarihi 1776 dır. İstanbul
Ermeni kiliseleri içinde sunağı sedef kakmalı olan tek
kilisedir. Kartal'da bulunan Surp Nişan Kilisesi ise
19.yy başlarında inşa edilmiştir.
ADALAR
Kınalıada'da
bulunan Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi 1857 yılında
ibadete açılmıştır. Kilise tek nef, bir apsis ve iki
yandaki odalardan oluşur.
ANADOLU
ERMENİ KİLİSELERİ
Surp
Krikor Lusavoriç kilisesi Kayseri' de eskiden beri var
olan üç kiliseden ( diğerleri Surp Asdvadzadzin ve Surp
Sarkis) günümüze ibadete açık olan tek kilisedir. İlk
kuruluş tarihi 301 'olarak bilinmektedir) 1859 yılında
yeniden inşa edilmiştir. Diyarbakır'da bulunan Surp
Giragos kilisesinin adına ise ilk kez 1610-1615 tarihleri
arasında Polonyalı Simeon'un Seyahamamesinde rastlanmıştır.
1515 veya 1518 de Surp Teotoros kilisesi camiye dönüştürüldükten
sonra ona ait mezarlıkta bu kilise inşa edilmiştir.
7 mihrabı olan kilisenin kesin yarım tarihi bilinmemektedir.
Bu kilisenin bünyesinde Surp Sarkis kilisesi ve Surp
Hagop Şapeli de bulunmaktadır. Derik'de bulunan Surp
Kevork kilisesi'nin yarım tarihi bilinmemektedir. İskenderun
Hatay'da bulunan Surp Karasun Manuk kilisesi) daha önceden
burada bulunan ahşap kilisenin yerine kagir olarak inşa
edilerek 1802 yılında ibadete açılmıştır. Surp Krikor
Lusavoriç kilisesi ise Kırıkhan Hatay' da 1930 yılında
inşa edilmiştir. Yine Hatay'da bulunan Surp Asdvadzadzin
kilisesi 1895 yılında Vakıflı köyünde inşa edilmiştir.
Mabedin) apsisde bulunan Meryem ana tasviri tek güzelliğidir.
GİRİT
ADASI
Hovhannes
Mıgırdiç Kilisesi (Armenian Church of St. john the Baptist)
Bunların dışında Anadolu' da ve İstanbul'da kilisesi
olmayan cemaatler de vardır. Bunları şu şekilde
sıralayabiliriz: Adana, Amasya (Gümüşhacıköy) Ankara,
Antalya, Bitlis, Elazığ, İstanbul (Küçük Çekmece, Kumburgaz,
Çınarcık) Kastamonu, Malatya, Mersin, Ordu, Sason, Sivas,
Tokat, Yozgat (Boğazlıyan).
yukarı
|
