Anadolu topraklarında egemen bir kültürden yansıyan dinsel kökenli mimari ve vakıf kuruluşları
YBADETYN MERKEZİ KİLİSELER!...
Anadolu'yu pek çok kültürle birlikte paylaşmış olan Ermeniler, yaşadıkları topraklarda yaşattıkları kültürlerini sanatın çeşitli alanlarına yansıtmışlar ve günümüze kadar varlığını sürdüren pek çok kilise binasıyla Ermeni kültürünü yaşatabilmişlerdir. 1700 yıl öncesinde yani 301 yılında Hyristiyanlığın kabulü ile birlikte mimarlık şekillenmeye bağlamış, bu doğrultuda ibadet edebilecek şapeller ve Ermeni mimarisinin temelini oluşturan kiliselerin mimari açıdan gelişimi başlamıştır.
Hyristiyanlığın resmi din oluşuyla birlikte her alanda olduğu gibi din alanında da bir merkezin varlığı söz konusuydu. Ermenistan'da dini merkez sonradan adı Eçmiadzin olarak değişen Va?ar?abad oldu. Burada bulunan kilise, temeli Krikor Lusavoriç tarafyndan bir tapınağın üzerine atılan ve İsa'nın ilk indiği yer anlamyna gelen Eçmiadzin olarak isimlendirildi. 5. yıl sonlarından itibaren Eçmiadzin Ermenilerin kutsal ziyaret yerlerinden biri oldu. 630 da onarılan katedralin yakınında "Hripsime" (618), "Kayane" (630) kiliseleri ile biraz daha uzağında Zvartnots(641-661) manastır .. kompleksi inşa edildi. Kilise bu nedenle Osmanlı kaynaklarında da "Uç Kilise" olarak isimlendirilmiştir ve günümüzde de katedrallik varlığını sürdürmektedir. Ülke başkentinin Divin'e geçmesiyle birlikte ruhani merkez de oraya taşındı. Ardından syrasıyla Ahtamar Adasy(Van), Ani, Kylikya'nın başkenti Sis ve sonunda da tekrar Eçmiadzin başkent oldu. Hyristiyan Kiliseleri çeşitli konsül toplantılarında alınan kararlarla yönetilmiştir. İstanbul'da ise yüzyıllar boyu 55 Gregoryen-Ermeni kilisesi inşa edilmiş, bunlardan günümüze ibadete açık 33 kilise ve 3 şapel kalabilmiş, di?er 22 kilise ise tarihe kary?my?tyr. Ystanbul'un fethinden sora yeni kilise in?asy yasaklanmy?, eski kiliselerin onarymy ise ancak padi?ah fermany ile gerçekle?tirilmi?tir. Istanbul'daki Ermeni kiliseleri birkaç örnek dy?ynda mimari özellikleri açysyndan genellikle birbirine benzer. Geleneksel yapy tipi dikdörtgen plan ?emasynda ve bazilikal plan olarak isimlendirilen mimari tarzdadyr. Hepsinde iç avlu kilisenin naosundan parmaklyklarla ayrylmy?tyr. 11. yy dan itibaren kiliselere çan kulesi eklenmi?tir. Ystanbul Bölgesi’nde 14, Beyo?lu ve Bo?aziçi Yakasynda 11, Ta?ra da ise 8 tane olmak üzere toplam 33 tane ibadete açyk Ermeni Kilisesi bulunmaktadyr.
Anadolu Ermeni Mimarisinin en gözde yapy tipi ortaça? boyunca da egemen olan dinsel yapylardyr. Ermeni kilise mimarisinde görülen yapy tiplerinin ço?u Transkafkasya' dan Akdeniz bölgesindeki kültür yörelerine yayyldy?y konusunda çe?itli tarty?malar halen sürmektedir. Erken Hyrisitiyan mimarisinde üç nefli bazilika ile tek nefli dörtgen planly kilise mimarisinin ilkeleri Ermeni mimarisine dini ve kültürel açydan ili?ki içinde bulunduklary Suriye ve Anadolu yoluyla gelmi?tir. Ermeni Mimarisinde benimsenmi? olan merkezi kubbeli haç planly kilise ?emasy ise iç içe geçmi? iki bazilikanyn merkezine kubbe ilavesiyle olu?mu?tur. Bunlaryn yany syra daire planly kilise ?emasy geli?mi?tir. Bu ?emanyn en eski örne?i ise Zvarthnotz katedralidir.
yukary
ERMENY CEMAAT KURUM VE VAKIFLARI:
Birkaç istisna dy?ynda Ystanbul' da bulunan pek çok Ermeni kilisesi bünyesinde birer okul ve vakyf kurumunu baryndyrmaktadyr. Bu ba?lamda Ermeni kiliseleri ba?ymsyz birer vakyf kurulu?u olarak kabul edilmi?tir. Bunlaryn dy?ynda sayabilece?imiz vakyf kurulu?laryny ?u ?ekilde syralayabiliriz: Yedikule'de Surp Pyrgiç Ermeni Hastanesi, Galata'da Getronagan Ermeni Lisesi ve Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi, Isküdar' da Surp Haç Lisesi (Eski T ybrevank) ve Kalfayan Y etimhanesi, ?i?li de Karagözyan Yetimhanesi, Türkiye Ermeni Azynlyk Okullary Ö?retmenleri Yardymla?ma Vakfy, Kumkapy'da bulunan "Dirasular" (Kokhtan) ve o. Gümü?yan Vakyflary.
YSTANBUL'DA VE ANADOLU'DA BULUNAN ERMENI KYLYSELERY:
ESKY YSTANBUL
Kumkapy' da bulunan Surp Asdvadzadzin Patriklik kilisesi Ystanbul Ermenilerinin ana kilisesidir. Önceleri Bizanslylara ait üç adet kiliseden olu?an. yapy, 1641 den bu yana patriklik katedrali olarak kullanylmaktadyr. 19. yy Ystanbul Ermeni Kilisesi tarzyndaki Meryemana Patrikhane kilisesi bazilikal stilde in?a edilmi?tir. Giri? kapysyndan koro yerine kadar dokuz çift sütun uzanmaktadyr. Kilise vakfy bünyesinde bugün Bezciyan okulunu baryndyrmaktadyr.
Samatya Surp Kevork kilisesi di?er adyyla Sulu Manastyr, bünyesinde Sahakyan Nunyan Ermeni Okulunu baryndyrmaktadyr. Bir Bizans kilisesi olan bina Ystanbul’un fethinin ardyndan Fatih Sultan Mehmet tarafyndan patrikhaneye arma?an edilmi?tir. Samatya Altymermer' de bulunan Kylhatyr Surp Hagop kilisesi ise 1892 yylynda geçirdi?i onarym sonucu yeniden in?a edilmi?tir. Ystanbul' da yeralan ermeni Mezarlyklaryndan bir olan Balykly Ermeni Mezarly?y'da ise Surp Sarkis anyt mezar ?apeli yer almaktadyr.
Kumkapy'da bulunan Surp Harutyun kilisesi' nden de günümüze kilisenin içinde eski Bizans surlaryndan bir parça bozulmamy? olarak bulunmaktadyr. Gedikpa?a'da bulunan Surp Hovhannes Avederaniç kilisesi 1827 yylynda ah?ap daha sonra da kargir olarak in?a edilmi?tir. Surp Tateos-Parto?omeos kilisesi: Yenikapy'da bulunan kilise ilk olarak 1848 yylynda kargir olarak in?a edilmi?tir.
Surp Hovhannes kilisesi Narlykapy'da 1749-1751 yyllary arasynda in?a edilmi? ve bodrum katy bimarhane olarak kullanylmy?tyr. Sahilyolu in?aaty syrasynda yeniden in?a edilmi?tir. Topkapy' da bulunan Surp Nigo?ayos kilisesi'nin ilk yapyly? tarihi 1626-1630 olarak bilinmektedir. Kilise en son 1983 yylynda onarylmy?tyr. Ayryca bugün bünyesinde Levon Vartuhyan okulunu da baryndyrmaktadyr.Kazlyçe?me Surp Pyrgiç Ermeni Hastanesi bahçesinde bulunan Surp Pyrgiç kilisesi 1832 yylynda Garabed Balyan'a önce ah?ap olarak yaptyrylmy? daha sonradan harap olan kilise kagir olarak yeniden in?a edilmi?tir. 1966 yylynda geçirdi?i onarym syrasynda dy?arydan merdivenle çykylan bir de asma kat eklenmi?tir. Bakyrköydeki Surp Asdvadzadzin kilisesi’nin bünyesinde bugün Dadyan Ermeni Okulu'da bulunmaktadyr. Rumlar'yn 1831 yylynda verdi?i eski bir ah?ap manastyryn arsasy üzerine önceleri “Surp Sarkis” adyyla, daha sonradan da "Surp Asdvadzadzyn" adyyla bugünkü kargir kilise yaptyrylmy?tyr. Ye?ilköyde yer alan Surp Istepanos kilisesi 1777-1832 yyllarynda eski bir kilisenin yerine yapylmy?tyr. Kilisenin biti?i?inde Ye?ilköy Ermeni ilkokulu bulunmaktadyr. Balat'da bulunan Surp Hre?dagabed kilisesi ise 16.yy da Ayios Eustratios adly bir Rum Ortadoks kilisesi idi. Ayny zamanda adak kilisesi olan kilise 1627 yykynda Ermenilere geçmi?tir. Kilisenin biti?i?indeki Horenyan okulu ise kapanmy?tyr. Eyüp Ni?anca Mahallesinde 18.yy varly?y bilinen Surp Ye?ya kilisesi 1851 yylynda kysmen onarym geçirmi?tir. Yine Eyüb'de bulunan Surp Asdvadzadzin kilisesi'nin varly?y 1675 yylyndan bu yana bilinmektedir.
BO?AZIN AVRUPA YAKASI
Daha önceden Halycyo?lunda bulunan Surp Istepanos ?apeli istimlak nedeniyle Galataya ta?ynmy?tyr. Karaköy'de ki Surp Krikor Lusavoriç kilisesi, nin kurulu? yyly olarak kesin bir tarih verilememektedir. Bodrum katynda, eski kiliseden kalma kolofonlar ile de?erli çini kalyntylarynyn bulundu?u bir mabet yer almaktadyr. Bugün de kilisenin biti?i?inde Getronagan okulu vardyr.
Galatasaray' da 16. yy dan beri varly?y bilinen Surp Yerrortutyun kilisesi'nin resim ve naky?lary resimci ba?y Hacy Mygyrdiç tarafyndan yapylmy?tyr. Yunan Roma klasik mimari stilinde olan kilise, plan ?emasyyla Orta ça? Do?u Hyristiyan mimari gelene?ini sürdürmektedir. Esayan Okulu da buraya ba?ly olarak e?itim vermektedir. Taksimde bulunan Surp Harutyun kilisesi' nin 1738 yylynda ah?ap olarak in?a edildi?i bilinmektedir.
Feriköy'de 1861 yylynda ah?ap olarak ibadete açylmy? olan Surp Vartanants kilisesi daha sonradan onarym geçirmi? ve bugünkü halini almy?tyr. Ayryca bahçesinde Merametçiyan okulu da yer almaktadyr.
Be?ikta?' da ki Surp Asdvadzadzin kilisesi 1838 tarihinde Garabed Amira Balyan tarafyndan in?a edilmi?tir. Daha önceden bu kilisenin yerinde 18.yy a ait ah?ap bir ?apelin varly?y bilinmektedir. Ystanbul' da ender rastlanan kubbeli kiliselerdendir. Kubbe sanatsal açydan de?erli fresklerle süslenmi?tir. Ortaköy' de bulunan Surp Asdvadzadzin kilisesi 1824 yylynda daha önceden burada bulunan kilisenin üzerine Meryem Ana adyna kagir olarak in?a edildi. Bugün kilisenin bünyesinde Tarkmançatz Ermeni Okulu da bulunmaktadyr. Kuruçe?me'de bulunan ve 17.yy da Surp Ni?an olarak anylan Yerevman Surp Haç Kilisesi 1798 yylynda ibadete açylmy?tyr. Garabed Balyan tarafyndan kagir olarak yapylmy?tyr. Rumelihisary'nda ki Surp Santukht kilisesi ise 18.yy sonlarynda Azize Santukht adyna yapylmy?tyr. Boyacyköyde bulunan Surp Yerits Mangants kilisesi önce ah?ap daha sonradan da kagir olarak in?a edilmi?tir. Surp Asdvadzadzin kilisesi Yeniköy'de bulunmaktadyr. Kilise 1760 yylynda yapylmy? ve daha sonradan pek çok kez onarym geçirmi?tir. Büyükdere' de bulunan Surp Hripsimyants kilisesi 1848 yylynda ibadete açylmy?tyr.
BO?AZIN ANADOLU YAKASI
Kadyköy'de 17.yy da varly?y bilinen Surp Takavor kilisesi' nin 1722 yylynda yeniden in?a edildi?i bilinmektedir. Kilisenin solundaki ?apel "Surp Takavor", sa?yndaki ise "Surp Garabed" adyyla anylmaktadyr. Ayryca bünyesinde bugün Aramyan okulu bulunmaktadyr. Üsküdar'da 1676 yylynda in?a ettirilmi? olan Surp Haç kilisesi'nin ise be? kapysy bulunmaktadyr. Kilise bazilikal planly olup üst kysmy be?ik tonoz ile örtülmü?tür. Daha sonradan kapatylan Tybrevank vakfy da bu kilisenin bünyesinde yer almaktaydy. Üsküdar Ba?larba?ynda 1955 yylyndan beri varly?y bilinen Surp Garabed Kilisesi’ nin yerine 1617 yylynda bugün varolan kilise in?a edilmi?tir. Sa?y ve solunda çan kuleleri) avlunun iki kapysy arasynda ise mermerden yapylmy? üç çe?mesi bulunan kilisenin bünyesinde yer alan Nersesyan Yermonyan Okulu ise geçen yyl kapanmy?tyr. Kuzguncuk iskelesi kar?ysynda bulunan Surp Krikor Lusavoriç kilisesi ise dikdörtgen haç planly ve nartekslidir. Moloz ta? ve çift syra tu?la syrasy vardyr ve üzeri merkezi bir kubbe ile örtülüdür. 1835 yylynda ilk kez ibadete açylan kilise 1861 yylynda yeniden in?a edilmi?tir. Kilisenin bahçesinde 1910 tarihli bir de çe?me vardyr. On iki Havariler kilisesi olarak da bilinen Surp Yergodsan Arakelots kilisesi KandilIide 1846 yylynda ibadete açylmy?tyr. Kilisenin son onarymy 1985 yylynda yapylmy?tyr ve günümüze de ah?ap olarak kalmy?tyr. Kilisenin vaftiz odasynyn duvarlary ise çinilerle süslüdür.Beykozda bulunan Surp Niko?ayos kilisesi'nin ilk in?a tarihi 1776 dyr. Ystanbul Ermeni kiliseleri içinde suna?y sedef kakmaly olan tek kilisedir. Kartal'da bulunan Surp Ni?an Kilisesi ise 19.yy ba?larynda in?a edilmi?tir.
ADALAR
Kynalyada'da bulunan Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi 1857 yylynda ibadete açylmy?tyr. Kilise tek nef, bir apsis ve iki yandaki odalardan olu?ur.
ANADOLU ERMENY KYLYSELERY
Surp Krikor Lusavoriç kilisesi Kayseri' de eskiden beri var olan üç kiliseden ( di?erleri Surp Asdvadzadzin ve Surp Sarkis) günümüze ibadete açyk olan tek kilisedir. Ylk kurulu? tarihi 301 'olarak bilinmektedir) 1859 yylynda yeniden in?a edilmi?tir. Diyarbakyr'da bulunan Surp Giragos kilisesinin adyna ise ilk kez 1610-1615 tarihleri arasynda Polonyaly Simeon'un Seyahamamesinde rastlanmy?tyr. 1515 veya 1518 de Surp Teotoros kilisesi camiye dönü?türüldükten sonra ona ait mezarlykta bu kilise in?a edilmi?tir. 7 mihraby olan kilisenin kesin yarym tarihi bilinmemektedir. Bu kilisenin bünyesinde Surp Sarkis kilisesi ve Surp Hagop ?apeli de bulunmaktadyr. Derik'de bulunan Surp Kevork kilisesi'nin yarym tarihi bilinmemektedir. Yskenderun Hatay'da bulunan Surp Karasun Manuk kilisesi) daha önceden burada bulunan ah?ap kilisenin yerine kagir olarak in?a edilerek 1802 yylynda ibadete açylmy?tyr. Surp Krikor Lusavoriç kilisesi ise Kyrykhan Hatay' da 1930 yylynda in?a edilmi?tir. Yine Hatay'da bulunan Surp Asdvadzadzin kilisesi 1895 yylynda Vakyfly köyünde in?a edilmi?tir. Mabedin) apsisde bulunan Meryem ana tasviri tek güzelli?idir.
GYRYT ADASI
Hovhannes Mygyrdiç Kilisesi (Armenian Church of St. john the Baptist) Bunlaryn dy?ynda Anadolu' da ve Ystanbul'da kilisesi olmayan cemaatler de vardyr. Bunlary ?u?ekilde syralayabiliriz: Adana, Amasya (Gümü?hacyköy) Ankara, Antalya, Bitlis, Elazy?, Ystanbul (Küçük Çekmece, Kumburgaz, Çynarcyk) Kastamonu, Malatya, Mersin, Ordu, Sason, Sivas, Tokat, Yozgat (Bo?azlyyan).
yukary
